حق تقدم با کدام است: آزادی یا فرهنگ؟
تاريخ درج :۰۴ شهريور ۱۳۹۲ دسته بندي : هِلی شات

 

تقدم آزادی بر فرهنگ... یا فرهنگ بر آزادی؟

 

    سالهاست که موضوع فراگیر شدن استفاده از کمربند ایمنی در تردد جاده ای، آنهم به شیوه ی اجبار قانونی و اخذ جریمه از رانندگان متخلف، بعنوان نمونه ای موفق در فرهنگ سازی جامعه مورد مثال قرار می گیرد. این تجربه ی نسبتاً موفق، بارها بعنوان روشی مطرح میگردد که میتوان برای جا انداختن رفتارهای بهنجار اجتماعی، از آن بهره جست و امیدوار بود که در آینده به عادتی فراگیر و همیشگی تبدیل خواهد شد. اما سوال اساسی اینجاست که آیا میتوان تمامی نابهنجاری ها و کژی های فرهنگی و رفتاری جامعه را (حتی فقط در همان رفتار ترافیکی) از طریق اهرم فشار و منع و مجازات قانونی اصلاح کرد؟

 

      این پرسش کلیدی، حامیان دو پدیده ی «آزادی و فرهنگ» را در برابر یکدیگر قرار داده است. طرفداران نظریه تقدم فرهنگ بر آزادی، معتقدند که جوامع، پیش از برخورداری از آزادی، نخست باید از ظرفیت های فرهنگی لازم برخوردار شوند و سپس از آزادی های اجتماعی سود برند. به این معنا که که اگر پیش از ایجاد زمینه های فرهنگی لازم و رشد سطح فرهنگ مردم، آزادی های اجتماعی در جامعه گسیل داده شود، چه بسا موجب هرج و مرج فرهنگی و گسست روابط سالم افراد گردد. همچنین امکان بهره برداری افراد فرصت طلب که نه تنها ظرفیت برخورداری از آزادی را ندارند، بلکه مترصد سوء استفاده از شرایط هستند نیز بوجود میآید. بر این اساس، رشد فرهنگی جامعه، بر آزادی افراد آن جامعه، اولویت دارد؛ به طریقی که باید ابتدا ضمانت ها و قیود فرهنگی کافی را محکم ساخت و سپس فعالیت های اجتماعی را آزاد کرد.

  

    در سوی مقابل، هواران تقدم آزادی بر فرهنگ، بر این باورند که بدون اعطای آزادی های اجتماعی به آحاد جامعه، امکان رشد فرهنگی مردمان یا اساساً مهیا نیست و یا اگر فراهم شود، کند و بطئی خواهد بود. ایشان، آزادی را لازمه ی رشد فرهنگی دانسته و تامین و تعمیم آزادی را اگرچه چالش برانگیز، اما طبیعی و سازنده می شمرند. در نهایت معتقدند که حتی مناقشات و خسارات ناشی از اعطای آزادی به مردم، مثل تفاله های هر سوخت و ساز دیگری، ناشی از حرکت و پیشرفت آن پدیده است و در برآیند کلی و نهایی، مثبت و مقبول است.

 

    اما نظریه سومی نیز وجود دارد. مطابق این نظر، نه آزادی و نه فرهنگ، هیچکدام از خود انسان که موضوع و سوژه ی هردوی اینهاست مهم تر نیستند. یعنی اگر سعادت آدمی هدف و منظور نهایی باشد، تعارض و کشمکشی که حذف یکی از این دو ضرورت را موجب شود، صادقانه و دلسوزانه بنظر نمیرسد. بر این اساس، تعامل و سازش میان دو نظریه نخستین، می بایست در اولویت قرار گیرد. لذا تدبیر و چاره اندیشی برای کاهش لطمات احتمالی، میتواند موید تشکیل بازوی هوشمند، متذکر و همیشه فعال یک جامعه ی رو به رشد باشد. بازویی که نیروی خود را از نخبگان اجتماع و ارباب فرهنگ اخذ میکند و جایگزین مناسب تری نسبت به بازوهای بازدارنده به قوه قهریه محسوب میشود.

 

    در مرحله دوم، باید میان دو بازوی ترمیم کننده و منع کننده و بعبارتی میان نخبگان و مدیران جامعه، آشتی و ائتلافی صورت گیرد که هدف مشترکشان نه آموزش و هدایت افراد، بلکه اعتلای سطح آگاهی جامعه در خصوص مسولیت های ناشی از آزاذی برای آنهاست. بر این اساس، ائتلاف حاصل، چیزی جز یک برنامه ریزی بلند مدت فرهنگی نیست که جوهره ی آن عبارتست از "ترویج تدریجی و مرحله بندی شده ی آزادی در جامعه به روش جایگزین ساختن آگاهی بر اطاعت جبری قانون". روشی که از اطلاق عبارت یکسویه ی "تربیت اجتماعی"، در فرایند رسیدن به آزادی مطلوب و تحقق انسان با کرامت و انتخابگر، بمراتب شایسته تر است.

 

    برای مثال، نحوه رانندگی و رعایت قوانین و حق تقدم برای سایرین، از ساده ترین اما شفاف ترین شاخصه ها و نشانه های رفتارهای اجتماعی است. در مرکز یک تقاطع شهری، با استفاده از جدول های سیمانی، دایره ای بزرگ به نام میدان ساخته شده است تا رانندگان به جای ازدحام و گره خوردن اتومبیل هایشان در وسط آن، ناچار به دور زدن محوطه و گشتن حول یک محور عریض تر شوند تا به تدریج و منظم در میدان تردد کنند. حالا مسئولین شهر در اقدامی جدید، بلوک های سیمانی را حذف کرده و به جای آنها از خط کشی بر کف آسفالت استفاده میکنند! با این امید که رانندگان از این پس نه از روی اجبار بلکه محض شناخت و آگاهی از ضرورت حد و حدود تردد در میدان، بی آنکه از روی خطوط رد شوند، همان رفتار قانونمند اجباری توسط جدول های سیمانی را انجام دهند. به تعبیری بلوغ اجتماعی خویش را نشان داده و جلوه ای از "آزادی بی هرج مرج" را تجربه کنند. فوائد این عمل، بیش از هرچیز، لذت احترام به خود و دیگران در یک زندگی اجتماعی و در جوار همنوعان خویش، بدون تنش و اصطکاک رفتاری افراد آن جامعه است که تصویری از انسان با کرامت و انتخابگر اما آگاه را ارائه میدهد.

                                                                        

                                                                                                    م.میرعزا   



نظرات و يادداشت هاي خوانندگان



◄ هِلی شات
○ میلی مترها